هۆڵەندا و عێراق و هەرێمی کوردستان:
شهراكهتى ستراتیژی لە ناوچهيێكى ناجێكىردا
ئىنستىتىوتى ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ توێژىنهوه (مێری) دیبەیتێكی پۆڵەسی سەرنجڕاکێشی لەگەڵ جانێت ئەلبێردا، باڵیۆزی هۆڵەندا لە عێراق، ئەنجامدا. ئەم چالاکیەش هاوکات بوو لەگەڵ کۆتاییهاتنی ماوەی دوو ساڵەی وەکو باڵیۆز لە بەغدا. هەڵبەتە باڵیۆز ئەلبێردا نامۆ نییە بۆ مێری، ئەو پێشتر وەک کونسوڵی گشتی لە هەولێر (2016-2018) کاری کردووە و چەندین کار و چالاکی لەگەڵ ئینستیتیوتی مێری هەبووە، ئەمەش وایکرد ئەم گفتوگۆیە درێژەپێدەری پەیوەندییەکی درێژخایەن بێت.
لە دیبەیتەکەدا بژاردەیەك لە پسپۆڕانی پۆڵەسی و دامەزراوەیی و نوێنەرانی کۆمەڵگەی مەدەنی کۆکردەوە بۆ ئاڵوگۆڕێکی ڕاشکاوانە لەسەر دیارترین ئەو تەحەددیانەی دووچاری عێراق بوونەتەوە. گفتوگۆیەکە، کە بەشێکی لە ژێر رێنمایی چاتام هاوس بەڕێوە چوو، کۆمەڵێک بابەتی ستراتیژی فراوانی پەیوەست بە سیاسەتی هۆڵەندا و یەکێتی ئەوروپا لە عێراق و هەرێمی کوردستان لە بوارەکانی ئاسایش، ئابووری، کۆچکردن، مافەکانی مرۆڤ و کاریگەرییە ناوچەییەکانی پەرەسەندنی گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران، گرتەوە.
پەیوەندی هەولێر- بەغدا و بەرەوپێشچوونێكی سست
باڵیۆز ئەلبێردا تێبینی ئەوەی کرد کە ” بەداخەوە هەمان پرسەکانی کە لە ساڵی 2016 باس دەکران، هێشتا چارەسەر نەکراون”، لەوانە بابەتی نەوت، مووچە، داهات، مادەی 140 و ئاوارەبوون. ئاماژەی بەوەشکرد، كە “عێراق یەک وڵاتە و دەبێت هەردوو بەغدا و هەولێر سیستەمی فیدراڵی کارا بکەن”. بۆ هەرێمی کوردستان، ئەمە پێویستی بە حکومەت و پەرلەمانێکی کارا هەیە. خۆ هەرێمی کوردستان زۆرجار خۆی وەک هاوبەشێکی جێگیر و لایەنگری ڕۆژئاوا پیشان دەدات، بەڵام ئیفلیجی دامەزراوەیی درێژخایەن و کەمی متمانە، پێگەی هەرێمی لە دانوستاندن و توانای ڕاکێشانی پشتیوانی نێودەوڵەتی لاواز کردوە. هەر بۆیە کارایی دامەزراوەیی تەنیا مەرجێکی ناوخۆیی نییە؛ بەڵکو سەرچاوەیەکی سەرمایەی دیپلۆماسییە.
بەغداش بە هەمان شێوە دەبێت بەرپرسیارێتی زیاتر هەڵبگری بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئاوارەبوون و پاراستنی کۆمەڵایەتی و ئاوەدانکردنەوەی وڵات و و پێویستە جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی شەنگال و تەحەددیاتی دیکە لە ئەستۆ بگرێت. خۆ روونە کە عێراق “وڵاتێکی هەژار نییە” و ناتوانێت تا کاتێکی نادیار لە پشتبەستن بە لایەنە نێودەوڵەتییەکان بەردەوام بێت بۆ چارەسەرکردنی قەیرانە ناوخۆییەکانی. لە عێراقدا کێشەی سەرەکی کەمی سەرچاوە نییە، بەڵکو لاوازی ئەولەویەتدان و خراپی هەماهەنگی و لێپرسینەوەی سنووردارە.
بۆ باشتربوونی پەیوەندییەکانی هەولێر و بەغدا، بەشێک لە بەشداربووان ئاماژەیان بەوەدا کە پێویستە سەرکردە کوردستانیەکان کاتێکی زیاتر لە بەغدا بەسەر بەرن و بە بەردەوامی سیاسەتی فیدراڵی دارێژن. کاریگەری هەرێم پەیوەستە بە ئامادەبوونی بەردەوام لە بەغدا و یەکگرتوویی ناوخۆیی و کارامەیی پیشەیی. موزایەدەی سیاسی کەڵکی نیە. هەرێمی کوردستان پێویستی بە ستراتیژی فیدراڵی هەمیشەیی هەیە.
لێکترازانی سیاسی نێوان حزبە دەسەڵاتدارەکانی کوردستان و لاوازییان لە بەغدا دیبەیتێكی زۆری لە کۆبوونەوەکەدا خوڵقاند. لە کاتێکدا نێوەندگیری دەرەکی وەک چارەسەرێک بۆ ئەو بنبەستە سیاسییەی ئێستا لە کوردستاندا وروژێنرا، بەڵام ئامەدەبووان رژدبوون لەسەر ئەوەی کە ناکۆکی سیاسی لایەنەکان قووڵ و چەسپاوە. نێوەندگیری دەرەکی تەنیا لەو کاتەدا دەتوانێت کاریگەری هەبێت کە سەرنجی لەسەر گەرەنتی دامەزراوەیی بێت نەک لەسەر ئاشتکردنەوەی کەسایەتیەکان. پێشکەوتنی بەردەوام پێویستی بە پەرپێدانی یاسا و ڕێسای بەڕێوەبردنی داهات، ئاسایش، کارگێڕی و بڕیاردان، هەیە.
شنگال و قۆناغی گواستنەوەی تەواونەکراوی دوای داعش
شنگال وەک یەکێک لە ڕوونترین نموونەکانی گواستنەوەی ناتەواوی عێراقە لە قۆناخی دوای ململانێکان. بەردەوامی ئاوارەبوون لە شنگال و کێبڕکێی دەسەڵات و بوونی گروپە چەکدارەکان و جێبەجێنەکردنی ڕێککەوتنی شەنگال وایکردووە ئاسۆی گەڕانەوەی ئاوارەکان تادێت تاریکتر بێت.
ئاوەدانکردنەوە بە تەنیا ناتوانێت قەیرانی شەنگال چارەسەر بکات. گەڕانەوە تەنیا بابەتی دووبارە دروستکردنەوەی خانوو و ڕێگاوبان و خزمەتگوزارییە گشتیەکان نییە؛ بەڵکو پێویستی بە بەرقەراربوونی ئاسایش و بوونی ئیدارەی شەرعی و چەسپاندنی دادپەروەری و دابینکردنی قەرەبووکردنەو و چارەسەرکردنی مافی موڵکدارێتی زەوی و پاراستنی کەرامەت و گێڕانەوەی متمانەیە بە داهاتوو. ئاوەدانکردنەوە لە غیابی چوارچێوەیەکی سیاسی و ئەمنی ڕەنگە دەسەڵاتی ئەکتەرە چەکدارەکان بەهێز بکات نەک سوود بە خەڵک وئاوارەکان بگەیەنێت.
هەروەها لە گفتوگۆکەدا باس لە گەڕانەوە و تێکلەکێشکردنی بەندکراوەکانی ئەلهۆڵ و کەمپەکانی دیکەی باکووری ڕۆژهەڵاتی سوریا کرا. هەرچەندە لە ڕوانگەی یاسایی و ئەمنییەوە گەڕانەوەیان بۆ وڵات پێویستە، بەڵام هەندێک لە ئێزیدیەکان وا هەست دەکەن کە تاک و خێزانەکانی پەیوەست بە سەردەمی داعش پشتیوانی زیاتر لە قوربانیانی دڕندەكاریەکانی داعش وەردەگرن. ئەم تێڕوانینە، بە تەواوی دروست بێت یان نا، لە ڕووی سیاسییەوە کاریگەری خۆی هەیە. بۆیە سیاسەتەکانی تێکلەکێشکردن دەبێت لەگەڵ بنەماکانی دادپەروەری و قەرەبووکردنەوە بگونجێت بۆ ڕێگریکردن لە تێکچوونی زیاتری متمانەی کۆمەڵایەتی لە داهاتوودا.
کۆمەڵگەی مەدەنی ورۆڵی ژنان و چاکسازی دامەزراوەیی
باڵیۆز ئەلبێردا نیگەرانی خۆی دەربڕی کە فەزای مەدەنی لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا لە عێراقدا بە شێوەیەکی بەرچاو باشەکشەی کردوە و ژنان لە بڕیاردانی گشتی و دۆخی پەیوەندیدار بە لایەنی ئەمنییەوە کەمتر دەردەکەون. پێشتر عێراق ستایشی زۆری لێدەکرا بەهۆی پەسەندکردنی پلانی کارکردنی نیشتمانی – بڕیاری ١٣٢٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەڵێنە فەرمییەکان بۆ هەنگاوی مانادار نەگۆڕدراون. لە بەرامبەردا و وەک بەراوردکرنێک بە عێراق، لە شانشینی سعودیە کە باڵیۆز ئەلبێردا چوار ساڵ خزمەتی کردووە، ژنان لە شاندە گشتییەکان و دەستپێشخەرییە نیشتمانییەکاندا زیاتر دەردەکەون.
گرنگی ئەم بەراوردکردنە لە ئاشکراکردنی بۆشایی نێوان ستراتیژییە فەرمیەکانی عێراق و جێبەجێکردن وبەکارهێنانی ڕاستەقینەی ژناندایە. هەرێمی کوردستان تاڕادەیەک باشتر لەم بارەوە، بەڵام ئەویش پێشکەوتنی زیاتری دەوێت. لە سەرانسەری عێراقدا ژنان لە بڕیاردانی جەوهەریدا بە کەمی نوێنەرایەتیان هەیە، لەکاتێکدا ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی ڕووبەڕووی نادڵنیایی یاسایی و بچووکبوونەوەی فەزای سەربەخۆیی و تۆقاندنی ناوبەناو دەبنەوە.
گۆڕانکاری ئەمنی و بەشداریکردنی ئەوروپا
شاراوە نیە کە گۆڕانکاریە پێشبینیکراوەکان لە بوونی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق بوونەتە جێی پرسیاری گەڵێک سەبارەت بە داهاتووی هاوبەشییە ئەمنییەکانی عێراق لەگەڵ لایەنە ئەوروپیەکان.لەم میانەدا باڵیۆز جیاوازی کرد لە نێوان ئەرکی ڕەسەنی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش و ڕۆڵی ڕاوێژکاری ناتۆ کە زیاتر گرنگی بە گەشەپێدانی دامەزراوەیی دەدات. ئەو ڕێبازی سێ ڕەهەندی هۆڵەندی خستەڕوو، کە “بەرگری، دیپلۆماسی و گەشەپێدان” ئاوێتە دەکات، لە هەمان کاتدا ئاماژەی بەوەدا کە پێکهاتەی بەرگری ڕەنگە ڕۆڵی کەمتر بێت لە داهاتوودا.
ئەمەش بەو مانایە نییە کە ئاستەنگە ئەمنییەکانی عێراق کۆتاییان هاتووە. ڕاستە کە داعش چیتر ناوچەیەكی بەرچاوی لە ژێر کۆنترۆڵدا نیە، بەڵام دەسەڵاتی دەوڵەت لە ژێر تەحەدای گروپە چەکدارەکان و پەرتەوازەیی دامەزراوە سیاسییەکان و پێکهاتە فەرماندەییە لاوازەکاندایە. قۆناغی داهاتوو پێویستی بە چاکسازی لە کەرتی ئەمنی، چاودێری مەدەنی، پۆلیسی کۆمەڵایەتی، دامەزراوەکانی لێپرسینەوە و ڕاماڵکردنی وردە وردەی چەکەکان میلیشیاکان بۆ ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتدا، هەیە.
ڕۆڵ و بەشداریکردنی ئەوروپی لە عێراق و هەرێمدا هەم بە پێزانین و هەم بە رەخنەوە باسی لێکرا. هۆڵەندا و دەوڵەتانی دیکەی ئەوروپا بەشدارییەکی زۆریان کردووە لەبوارەکانی هاوکارییە مرۆییەکان، کشتوکاڵ، کارگێڕی، بەڕێوەبردنی کۆچ، مافی مرۆڤ، پۆلیسی کۆمەڵگا، بەرەنگاربوونەوەی داعش و چاکسازیی ئەمنی. بەڵام زۆرجار بەشداریی ئەوروپا زۆر دیار نیە چونکە هاوکارییەکان لە نێوان وڵاتانی ئەندامدا یەکێتی ئەورووپا بەش دەکرێن یان لە ڕێگەی ڕێکخراوە نێودەوڵەتیەکان ئەنجام دەدرێن.
لەگەڵ جێهشتنی هێزی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە عێراق، ئەوروپا دەبێت لە پڕۆژە تەکنیکییەکان تێپەڕێت و پرۆفایلی سیاسی ڕوونتر پەرەپێبدات. ئەمەش ڕەنگە پێویستی بە هەماهەنگییەکی بەهێزتر، بەشداریکردنی ئاستی بەرزی دیارتر و خستنەڕوویەکی ڕوونتری بەشداریکردنی ئەوروپا لە سەروەرکردنی یاسا، هەمەچەشنکردنی ئابووری، بەرەنگاربوونەوەی گۆرانکاری کەشوهەوا، چاکسازی دامەزراوەیی، مافەکانی مرۆڤ و دیپلۆماسی هاوسەنگ، هەبێت.
کۆچ و قەیرانی كەشوهەوا
کۆچکردن تەنها نیگەرانییەک نیە بۆ سیاسەتی ئەوروپا، بەڵکو نیشاندەری قەیرانی حوکمڕانیشە لە عێراق. لەسەر ئەم بابەتە باڵیۆز ئاماژەی بەوەدا کە عێراق وەک ئەولەویەت دەمێنێتەوە بۆ سیاسەتەکانی گەڕانەوەی کۆچبەر لە ئەوروپاوە، هاوکات جەختی لەسەر پێویستی چارەسەرکردنی هۆکارە سەرەکیەکانی کۆچکردن کردەوە. ئاماژەی بەوەشکرد، مەرج نییە زۆرێک لە عێراقییەکان کە کۆچ دەکەن بۆ ئەوروپا خەڵکی هەژارترین ناوچەکانی باشووری عێراقەوە بن، بەڵکو زۆربەیان خەڵکی هەرێمی کوردستانن، وەک ناوچەکانی ڕانیە و زاخۆ. پێشنیاری کرد کە هۆکاری سەرەکی ڕەنگە تەنها هەژاری نەبێت بەڵکو هەستکردن بە “بێهیوایی” بێت.
کۆچکردن لە هەرێمی کوردستانەوە زۆرجار لە لایەن کەسانێکەوە دەکرێ کە خۆیان یا خێزانەکانیان توانای دارییان باشە، بەو پێیەی پارەی قاچاخچیی دابین دەکەن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ قەیرانی قووڵتری متمانە نەک کێشەی دارایی لە هەرێمی کوردستان. زۆرێک لە گەنجان دەرفەتی یەکسانیان پێ نابەخشرێ لە خوێندن، دامەزراندن، بەشداری سیاسی، یان دامەزراوە گشتییەکان. بۆیە کەمکردنەوەی کۆچی ناڕێک پێویستی بە هەڵمەتی هۆشیاری و ڕێککەوتنی گەڕانەوەی زیاتر نیە، بەڵکو پێویستی بە فەراهەمکردنی شەفافیەت و دەرفەتی ئابووری دادپەروەرانە و حوکمڕانی باش و پاراستنی مافەکان و سەرکردایەتی سیاسی کارامە هەیە کە توانای قەناعەتپێکردنی گەنجان هەبێت کە داهاتوویان لە نێو وڵات پارێزراوە.
گۆڕانی کەشوهەوا و ناسەقامگیری ناوچەیی
گۆڕانی کەشوهەوا تەنیا پرسێکی ژینگەیی نییە؛ کاریگەری لەسەر کۆچکردن، ئاسایشی خۆراک، کشتوکاڵ، تەندروستی گشتی، پەیوەندییەکانی نێوان پارێزگاکان و سەقامگیری گشتی شارەکان هەیە. وشکەساڵی، پیسبوون، پلەی گەرمی زۆر و تێکچوونی ژینگە، کۆمەڵێک مەترسی درێژخایەنی گەورەن کە ڕەنگە ئاوارەبوونی ناوخۆیی لە باشوور و ناوەڕاستی عێراقەوە بەرەو ناوچەکانی دیکە، بە هەرێمی کوردستانیشەوە، دروست بکات.
باڵیۆز ئەلبێردا دانی بەوەدانا کە بەڕێوەبردنی ئاو بوارێکە کە هۆڵەندا دەیتوانی ڕۆڵێکی بەهێزتری تێدا بگێڕێت، هاوکات جەختی لەسەر پێویستی عێراق کردەوە کە سیاسەتی کەشوهەوا و کۆنترۆڵکردنی پیسبوونی ژینگە و پلاندانانی شارەکان و کشتوکاڵ و دامەزراندنی گەنجان لە پێشینەدا دابنێت. سیاسەتی کاریگەر پێویستی بە هەماهەنگی هەیە لەسەر پەیوەندی فیدراڵی-هەرێم، چاکسازی کشتوکاڵی، باشترکردنی بەڕێوەبردنی ئاو و دیپلۆماسی بەردەوام لەگەڵ وڵاتانی سەرچاوەی ئاو.
ڕوونە کە ناوچەکە بە گشتی پێگەی عێراق زیاتر ئاڵۆزتر دەکات. بەشداربووان تیشکیان خستە سەر کۆمەڵێک بابەت وەکو مەترسییەکانی پەیوەست بە گرژییەکانی ئەمریکا و ئێران، ئەگەری داخرانی گەرووی هورمز و دەرئەنجامەکانی بۆ ووزە، بازرگانی، ئاسایشی خۆراک و کەشتیوانی. باڵیۆز ئاماژەی بەوەدا، عێراق توانی باشتر لەوەی پێشبینی دەکرا خۆی لە خزاندنی قووڵتر لە پەرەسەندنەکانی ئەم دواییە بەدوور بگرێت، بەڵام هۆشداریدا لەوەی داخستنی هورمز لێکەوتەی سەختی دەبێت بۆ عێراق.
لە بەڕێوەبردنی قەیرانەکانەوە بۆ چەسپاندنی دامەزراوەیی
لەم دیبەیتەدا دەرکەوت کە عێراق و هەرێمی کوردستان لە نێوان دوو قۆناغدا ماونەتەوە. سەرباری تێپەربوونی باری نائاسایی داعش، بەڵام قۆناغی بوژانەوەی دامەزراوەکان هێشتا بە ناتەواوی ماوەتەوە. ئاسایش باشتر بووە، بەڵام حوکمڕانی هاوسەنگ نەبووە. هاوبەشە نێودەوڵەتییەکان پابەندن، بەڵام بەشداریکردنیان پەرتەوازەیی پێوە دیارە. هاووڵاتیان بەرگەی قەیرانی بەهێزیان گرتووە، بەڵام هێشتا زۆرێکیان متمانەیان بە داهاتووی وڵاتەکە نییە.
بۆ بەغدا پەیامی سەرەکی ئەوەیە کە بەرپرسیارێتی چارەسەرکردنی کێشە نیشتمانییەکان بگرێتە ئەستۆ و کۆتایی بێنێ بە نەریتی سپاردنی کێشەکان بە دەستی لایەنە خێرخوازە نێودەوڵەتییەکان لە هاوشێوەی دەزگاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان یان ڕێکخراوە ناحکومییەکان. ئەم کێشانەش نموونەی ئەم حاڵەتەن: ئاوارەیی، شنگال، کێشەی کەشوهەوا، خزمەتگوزارییە گشتیەکان، پاراستنی کۆمەڵایەتی، چاکسازی لە کەرتی ئەمنی. پێویستە حکومەتی هەرێم ئەولەویەت بداتە چالاکردنەوەی دامەزراوەکان و بنیاتنانەوەی متمانەی گشتی و زاڵبوون بەسەر پەرتەوازەیی حزبی و بەشداریکردنی کارا لە بەغدا. سەبارەت بە هاوبەشە ئەوروپییەکان، تەحەداکە ئەوەیە کە چۆن بتوانن لەدوای جێهێشتنی هاوپەیمانی نێودەوڵەتیدا جێی خۆیان بکەنەوە بمێننەوە و لە هەمان کاتدا و ستراتیژی روون و دیار و و یەکگرتووتر جێبەجێ بکەن لە ڕووی سیاسییەوە.
هەربۆیە تەحەدای سەرەکی عێراق تەنها ئەوە نییە کە چۆن لە قەیرانی داهاتوو ڕزگاری بێت، بەڵکو ئەوەیە کە ئایا دەتوانێت دامەزراوەی بەهێز بنیات بنێت کە ڕێگری بکات لە دووبارەبوونەوەی قەیرانەکانی داهاتوو بۆ جێگیرکردنی پێکەی سیاسی خۆی لە داهاتوودا. هەڵبەتە کێشەی وڵاتەکە لە دەستنیشانکردندی کێشەكان نییە؛ بەڵام کێشە لە لاوازی ئاستی جێبەجێکردن و ئاستی لێپرسینەوە و سەرکردایەتیکردنە لەسەر بنەمای بەرژەوەندی درێژخایەنی هاوڵاتیان.
بەرواری دیبەیت: ١٥ی تەمموزی ٢٠٢٦
جگە لە قسەکانی باڵیۆز کە لە دانیشتنی کراوەدا هاتووە و ئاماژەكان دیاریكراون، لێدوانەکانی تر پەیوەست نین بە هیچ بەشداربوویەکەوە.