رژێمی جیهانی بەیاسا داڕێژراو وا بنكۆڵ دەبێ. چی بەدوادا دێت؟

پێکهاتەی ئاسایشی جیهانی دوای ساڵی ١٩٤٥، کە بە “رژێمی بنەمادار بە یاساکان” یان “بەیاسا داڕێژراو” وەسف دەکرێت، ڕووبەڕووی گەورەترین تاقیکردنەوە دەبێتەوە. لەو كاتەی زلهێزە گەورەکان رێچكەی یاسایی و دیپلۆماسی پشتگوێ دەخەن، هێزە مامناوەندیەكان بەدوای بەدیلێکدا دەگەڕێن، بەڵام ئایا ئەو هەوڵانە چی جۆرە بەدیلێكیان لێ پەیدا دەبێ؟

ئەم رژێمەی ئێستا جەخت لەسەر پەرەپێدان و سەروەركردنی  یاسای نێودەوڵەتی کردووەتەوە، كە هاوتەریبە لەگەڵ چەسپاندنی دامەزراوەکانی وەک نەتەوە یەکگرتووەکان و ئۆرگانەکانی. ئامانجە سەرەکییەکەی بریتی بوو لە بەدامەزراوەییکردنی لێپرسینەوەی نێودەوڵەتی و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی دڕندەكاریەکانی پێشوو بەو قەبارەیەی کە لە کاتی جەنگی جیهانی دووەم و ململانێکانی پێشووتردا هاتنە كایەوە. بۆ بەهێزکردنی ئەم سیستەمە، تۆڕێک لە دامەزراوەی دارایی نێودەوڵەتی، دیارترینیان بانکی نێودەوڵەتی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، بۆ پشتیوانیکردن لە گەشەسەندنی ئابووری لە دەوڵەتانی کەم داهاتدا دروستکرا. ئەوەش بۆ خاتری ئاسانكردنی دەستڕاگەیشتن بە سەرمایە و بەرەوپێشبردنی سەقامگیری ئابووری و چارەسەرکردنی ئەو هۆكارانەی كە دەتوانن ببنە هۆی ناکۆکی. لە چوارچێوەی ئەم رژێمەدا، یاسای نێودەوڵەتی لە دەوری كۆمەڵێك بنەما داڕێژرا، لەوانە: مافی چارەی خۆنووسین، ڕێزگرتن لە سەروەری دەوڵەت، دەستوەرنەدان و کارکردن لە چوارچێوەی یاسایی و دامەزراوەیی سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکاندا.

لە ڕوانگەیەكی شیکارییەوە، نەتەوە یەکگرتووەکان و رژێمە جیهانیەكە، بە دەگمەن کاریگەر بوون لە ڕێگریکردن لە ململانێکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ. بەڵام توانیان چوارچێوەیەک دابین بكەن  بۆ گەڕاندنەوەی بەرپرسیارێتی، و لە هەندێک حاڵەتدا لێپرسینەوە لە تاکەکان بۆ دەستپێکردنی شەڕ یان ئەنجامدانی دڕندەیی.

ئەم پرسە تا سەردەمی دوای كارەساتی ١١ی سێپتەمبەری ٢٠٠١ بەردەوام بوو. لە کاتی “جەنگی تیرۆر”دا، ئەمریکا دەستوەردانی لە ئەفغانستان و عێراقدا کرد، هاوپەیمانییە فرەنەتەوەییەکانی کۆکردەوە، كە بەشێکی بۆ کەمکردنەوەی کاردانەوەی نێودەوڵەتی بوو، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەو كارەی بەبێ مۆڵەتی ئاشکرای ئەنجومەنی ئاسایش و نەتەوە یەکگرتووەکان جێبەجێ كرد. لە هەمان کاتدا گروپی P5+1 (ڕووسیا، چین، ئەمریکا، فەرەنسا و بەریتانیا لەگەڵ ئەڵمانیا) دوای زیاتر لە دە ساڵ لە دانوستان و دیپلۆماسیەت، بە سەرکەوتوویی ڕێککەوتنێکی گرینگیان لەگەڵ ئێران سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئەنجامدا [1]. ئەم ڕێککەوتنە کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پشتگیری کراوە و لەلایەن ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمیەوە پشتگیری لێکراوە، نموونەیەكی سەركەوتوو بوو لە ئەرکی ئاواتخوازانەی رژێمی بە یاسا داڕێژراو: بەرجەستەكردنی لێپرسینەوە، فرەلایەنی و کردەوەی نێودەوڵەتی هەماهەنگ.

دیارترین شۆکەکانی بەرەوڕووی ئەم رژێمە بوونەوە لە ساڵی ٢٠١٤ دەستی پێکرد، کاتێک ڕووسیا کرایمیای لە ئۆکراینا جیاكردەوە [٢]. ئەو كارە دەرئەنجامێکی زۆری لێكەوتەوە، چونکە كاتێك رژێمە نێودەوڵەتییەکان لەلایەن خودی زلهێزە پاڵپشت و پارێزەرە سەرەكیەكانیەوە (بە تایبەت پێنج ئەندامانە هەمیشەییەكانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان) پشتگوێ دەخرێن، گەورەترین زیانیان پێ دەكەوێ. لەم جۆرە حاڵەتانەدا، وەرینی عورف و نۆرمەکان دەبێتە كارێكی سیستماتیکی نەک لاوەكی. لە دۆسیەی کرایمیادا، کردەوەکانی ڕووسیا بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک پێشێلکردنی بنەما بنەڕەتییەکانی یاسا نێودەوڵەتییەکان سەیر دەکرا، لەوانەش یەکپارچەیی خاک و قەدەغەکردنی بەکارهێنانی هێز بەپێی جاڕنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان.

بە شێوەیەکی فراوانتر، قەیرانەکە دەریخست چۆن رژێمی بەیاسا داڕێژراو تێك دەشکێت کاتێک نۆرمە بنەڕەتیەكانی، وەک چارەسەرکردنی ئاشتیانەی ناکۆکییەکان، لەلایەن زلهێزەکانەوە پشتگوێ دەخرێن. كاردانەوەی سنووردار و ناڕاستەوخۆ لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە، لە ڕێگەی ئابلۆقەكانەوە بە پلەی یەکەم، سنووردارێتی رژێمەكەی ئاشکرا کرد و دەتوانین بڵێین بووە هاندەرێكی دیكە بۆ پێشێلکاریی زیاتر. لەشکرکێشی سەرتاسەریی ڕووسیا بۆ ئۆکراینا لە دوای کەمتر لە دە ساڵ ئەو تێڕوانینەی بەهێزتر کرد کە پێشێلکردنی سیستەمەکە تەنیا رێگریەكی كەمی دێتە بەردەم [3[.

بەدەر لە ململانێی نێوان دەوڵەتەکان، نۆرمە یاساییە نێودەوڵەتییەکانی پەیوەست بە جینۆساید و پاکتاوی نەتەوەیی، چەندین جار كەوتوونەتە ژێر تاقیکردنەوە. سەرەڕای ئەو بەهایانەی لە وەڵامی هۆلۆکۆستدا سەریان هەڵدا، كەچی ئەم نۆرمانە نەیانتوانی ڕێگری لە دڕندەییەکانی وەک هەڵمەتی ئەنفالکردنی عێراقی لە کوردستان لە کۆتایی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بکەن [4]. لەم دواییانەدا، ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ئیسرائیل لە کەرتی غەززە لەلایەن هەندێک لە چاودێرانەوە وەک فۆرمەکانی جینۆساید یان پاکتاوی نەتەوەیی وەسف کراون، ئەمەش جەخت لەسەر نایەكسانیەكان دەكاتەوە لە بابەتی داكۆكیكردن یان جێبەجێکردنی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتیەوە [5[.

لەوانە گرنگتر ئەوەیە کە تا چ رادەیەك رژێمی بە یاسا داڕێژراو لەلایەن پارێزەرە سەرەكیەكەیەوە (واتە ئەمەریكا) بنكۆڵكراوە. ڕێڕەوی سیاسەتی ئەم دواییەی ئەمەریكا لەلایەن هەندێک لە شیکارانەوە وەک پەراوێزخستنی نەتەوە یەکگرتووەکان و لاوازکردنی چوارچێوەی فرەلایەنە لێکدراوەتەوە [6،7]. ئەمەش ئەو مشتومڕانە  دەگرێتەوە كە پەیوەستن بە چاو تێبڕینی ئەمەریكا بۆ خاکی وڵاتانی دیكە، وەک نوێكردنەوەی پێشنیار بۆ بەدەستهێنانی گرینلاند، كە لە روانگەیەكی ستراتیژی یان ئەمنیدا لەقالبدراون. هەروەها ئەو هەڵوێستانەی کە پێدەچێت مەسەلەی دەستكاریكردنی سنوورەەكان لە رێگەی هێزەوە بە ئاسایی ببینێت، لەنێویاندا داگیرکردنی بەشێک لە ئۆکراینا لەلایەن ڕووسیاوە [8-11]. ڕێوشوێنی مشتومڕاوی دیکە بریتین لە کردارەکانی ئەو دواییەی ئەمەریكا بۆ بە ئامانجکردنی سەرکردایەتی ڤەنزوێلا و سەپاندنی سزا بەسەر ئەندامانی دامەزراوەکانی وەک ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان، دادگای تاوانەکانی نێودەوڵەتی. زۆرجار ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی و تەنانەت ناتۆش، دەكەونە بەر ڕەخنە بەو هۆیەی كە لاوازن یان زۆر پشت بە بودجەی ئەمریکا دەبەستن، بەتایبەتی کاتێک هەڵوێستەکانیان لە سیاسەتی ئەمریکا جیاواز دەبێ [12،13[.

ئەم پێشهاتانە ئاماژەن بۆ نەخشێکی فراوانتر: وەرینی وردە وردەی رژێمی بە یاسا داڕێژراو، نەک تەنها لەلایەن دەسەڵاتە پێداچوونەوەخوازەکانەوە بەڵکو لەلایەن ئەو ئەكتەرانەی کە ئەندازیاری داهێنانی رژێمەكە بوونە، ئەمەش پرسیاری بنەڕەتی سەبارەت بە مانەوە و سوودەكانی داهاتووی دەوروژێنێت.

ئەو رژێمە چی بەدوادا دێت؟

بۆ زلهێزەکان، پێناچێت هەڵوێستە پەرەسەندووەكانی ئەمریکا بێ وەڵام بمێنێتەوە. یەکێک لە رێچكەكان بریتیە لە سەرهەڵدانی پێشبڕکێیەکی فرە جەمسەری بۆ خۆ پڕچەككردن، لە شێوازی جەنگی سارد، كە چەندین دەوڵەتی خاوەن چەكی ئەتۆمی لەخۆدەگرێت. ئەگەری ئەم ڕێڕەوە مەترسیدارە بەو ئاماژانە بەدەر دەكەوێ كە پەیوەستن بە بەسەرچوونی ماوەی،  یان داوەرینی، چوارچێوە سەرەکییەکانی کۆنترۆڵکردنی چەک، وەکوو رێكەوتننامەی نیو ستارت، یان ئاواتەکانی ئاشکرای ئەمریکا بۆ فراوانکردنی توانا سەربازییەکان، لەوانەش دەستپێشخەرییە پێشکەوتووەکانی بەرگری مووشەکی وەک “قوبەی زێڕین”ی پێشنیارکراو [14[.

پێناچێت ئەم جۆرە داینامیکییانە لە کێبڕکێی زلهێزەکاندا قەتیس بمێننەوە. لەوانەیە بخزێنە ناوچە لەرزۆكەكانەوە، بەتایبەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کە تێڕوانینەکانی هەڕەشە لە مێژوویاندا بووەتە هۆی خێرا فراوانبوونی توانای سەربازی. دەوڵەتانی ئەنجومەنی هاوکاری کەنداو وەبەرهێنان لە سیستەمی ڕێگریکردن لە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی ڕووکار بۆ ئاسمان و بەرزکردنەوەی تواناکانی هێرشبردن دەکەن. لەم نێوەندەدا تورکیا بەرنامەیەکی پیشەسازیی بەرگری ناوخۆیی گەورە پێش دەخات و میسر پەرەپێدانی تەکنەلۆجیای فرۆکە بێفڕۆکەوانە ڕەسەنەکان و سیستەمی بەرگری ئاسمانی خێراتر دەکات. خاڵی سەرنج  ئەو قسە و باسەیە كە پەیوەستە بە ئەگەری ڕێککەوتنێکی ستراتیژی – هەندێکجار بە “میحوەرێکی نوێی سوننە” وەسف دەکرێت، کە میسر، پاکستان، تورکیا و سعودیە دەگرێتەوە [15]. لە کاتێکدا کە هێشتا گریمانەیە، پێکهاتەیەکی لەو شێوەیە ئاماژەیە بۆ ڕێکخستنەوەی بەرچاوی داینامیکی ئاسایشی ناوچەیی.

بەدەر لە پێشبڕکێی چەک، جێگرتنەوەی وردە وردەی رژێمێكی بەیاسا داڕێژراو لەلایەن سیستەمێکی زەقترەوە کە بە هێزی دەسەڵاتەوە بەڕێوەدەبرێت، مەترسی پێکهاتەیی قووڵتر لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. لە ژینگەیەکی لەو جۆرەدا ڕەنگە یاسا و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بۆ سنووردارکردنی ڕەفتاری دەوڵەتان تادێت بێکاریگەرتر ببن. ئەم وەرچەرخانە هەم ڕێگریکردن لە شەڕانگێزی و هەم بەردەستبوونی میکانیزمی باوەڕپێکراو بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان کەمدەکاتەوە، هەم ئەگەر و هەم ماوەی ململانێی نێوان دەوڵەتەکان زیاد دەکات.

لە ڕووی مێژووییەوە رژێمێكی بە دەسەڵات داڕێژراو پەیوەست دەبێ بە ڕکابەریی چڕ و شەڕی سەرتاسەریەوە. گەڕانەوە بۆ مۆدێلێکی لەو جۆرە ئاستی مەترسیەكان بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز دەکاتەوە، بە تایبەتی لە ژێر بارودۆخی هاوچەرخی تەکنەلۆژیا سەربازییە پێشکەوتووەکاندا، لەوانەش تواناکانی هێرش و لێدانی ورد و شەڕی ئەلیکترۆنی و مۆدێرنکردنی ئەتۆمی. کاریگەری کەڵەکەبوو لە سیستەمێکی نێودەوڵەتی ناجێگیرتر و کەمتر پێشبینیکراودا  ئەگەری هەیە دەرئەنجامی جیهانگیری توند و بەردەوامی هەبێت.

ئایا دەكرێ رژێمی بەیاسا داڕێژراو ڕزگار بکرێت؟

پێشهاتەکانی ئەم دواییە مشتومڕێکی جیهانیان لێکەوتەوە، بەتایبەتی لە نێوان هێزە جیهانیە مامناوەندیەكاندا، کە زۆرجار بەزیادەوە هەستیارن بەرامبەر بە وەرینی رژێمە بەیاسا داڕێژراوەكان. لە ناوەڕۆکەکەیدا پرسیارێکی بنەڕەتی هەیە: ئایا دەوڵەتەکان بەردەوام دەبن لە بینینی بەهای دانبەخۆ داگرتن، کردەوەی بەکۆمەڵ و شەرعیەتی دامەزراوەیی بۆ بەردەوامبوونی سیستەمەکە؟

لە كاردانەوە بۆ پەرەسەندنی نادڵنیایی، زۆرێک لە هێزە جیهانیە مامناوەندیەكان خەریکی فراوانكردن و هەمەچەشنکردنی هاوبەشییەکانیانن و پێگەی ستراتیژی خۆیان دەگونجێننەوە بۆ ئەوەی لە ژینگەیەکی ناجێگیرتردا بەڕێدا بچن. ڕوانگەیەکی باو ئەوەیە کە پێناچێت رژێمی بەیاسا داڕێژراو لە بنەڕەتەوە نەمێنێت، بەڵکو لەبری ئەوە پەرەدەستێنێت، بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە ڕێگەی چاکسازی و بەهێزکردنی بنەما یاسایی و دامەزراوەییەکانیەوە بەهێز دەکرێت نەک وازی لێبهێنرێت.

واقیعە پێکهاتەییەکان ئەم دیدگایە بەهێزتر دەکەن. هیچ دەوڵەتێک خاوەنی ئەو توانایە نییە کە تاکلایەنە بە شێوەیەکی بەردەوام زاڵ بێت بەسەر سیستەمی نێودەوڵەتیدا، هەروەک چۆن هیچ دەوڵەتێک ناتوانێت بە گۆشەگیری کار بکات بەبێ ئەوەی تێچووی ئابووری و سیاسی و ئەمنی بەرچاوی لەسەر بێت. وابەستەیی یەکتر وەک تایبەتمەندییەکی دیاریکەری نەزمی جیهانی هاوچەرخ دەمێنێتەوە، ئەمەش وایکردووە هاوکاریکردن بەناچاریەوە پێویست بێت.

لە هەمان کاتدا مانەوەی هەر رژێمێك بەندە بە چۆنیەتی دابەشکردنی بەرپرسیارێتیەکان. کاتێک ئەم بارگرانییانە بە شێوەیەکی ناڕێژەیی دەکەونە سەر یەک دەسەڵاتی جیهانی، لەوانەیە ئەو دەوڵەتە کاریگەرییەکی گەورە کۆبکاتەوە، لە کاتێکدا ئەوانی دیکە زیاتر وابەستە دەبن و لە ڕووی ستراتیژییەوە لاواز دەبن. دابەشکردنی هاوسەنگتر لە پابەندبوونەکان، کە لە ئیرادەی سیاسی ڕاستەقینەدا چەسپاو بن، هەم شەرعیەت و هەم خۆڕاگری سیستەمەکە بە تێپەڕبوونی کات بەرز دەکاتەوە.

 سەرچاوەكان

1. European External Action Service, “Nuclear Agreement – JCPOA,” EEAS, accessed April 13, 2026, https://www.eeas.europa.eu/eeas/nuclear-agreement-%E2%80%93-jcpoa_en.
2. BBC News, “Ukraine Crisis in Maps,” accessed April 13, 2026, https://www.bbc.com/news/world-europe-26644082.
3. CNN, “Ukraine,” accessed April 13, 2026, https://edition.cnn.com/world/europe/ukraine.
4. Human Rights Watch, “Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds,” 1993, https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ANFALINT.htm.
5. Human Rights Watch, “Israel’s Crime of Extermination, Acts of Genocide in Gaza,” December 19, 2024, https://www.hrw.org/news/2024/12/19/israels-crime-extermination-acts-genocide-gaza.
6. “UN Experts Call for Immediate Dismantling of Gaza Humanitarian Foundation,” Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, August 2025, https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/08/un-experts-call-immediate-dismantling-gaza-humanitarian-foundation.
7. “Charter,” Board of Peace, accessed April 13, 2026, https://boardofpeace.org/charter.

8. Matthew Olay, “Trump Announces U.S. Military’s Capture of Maduro,” S. Department of Defense, January 3, 2026, https://www.war.gov/News/News-Stories/Article/Article/4370431/trump-announces-us-militarys-capture-of-maduro/.
9. CNN Politics, “Trump Won’t Rule Out Military Force to Take Greenland,” January 21, 2026, https://edition.cnn.com/2026/01/21/politics/military-force-us-greenland-trump.
10. “President Donald Trump Meets with Russian President Vladimir Putin at Joint Base Elmendorf Richardson in Anchorage, Alaska,” The White House, August 15, 2025, https://www.whitehouse.gov/gallery/president-donald-trump-meets-with-russian-president-vladimir-putin-at-joint-base-elmendorf-richardson-in-anchorage-alaska/.
11. Chantelle Lee, “Trump Again Hints at Desire to Annex Canada, Calling Carney ‘Future Governor,’” TIME, March 10, 2026, https://time.com/article/2026/03/10/trump-carney-canada-future-governor-annexation/.

12. “Imposing Sanctions on the International Criminal Court,” The White House, February 6, 2025, https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/02/imposing-sanctions-on-the-international-criminal-court/.
13. “US Sanctions on Special Rapporteur Francesca Albanese Threaten Human Rights System: UN Experts,” Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, August 8, 2025, https://www.ohchr.org/en/statements/2025/08/us-sanctions-special-rapporteur-francesca-albanese-threaten-human-rights-system.
14. Chad de Guzman, “China, North Korea, and Russia’s Response to Trump’s ‘Golden Dome’ Proposal,” TIME, May 27, 2025, https://time.com/7288728/golden-dome-trump-north-korea-russia-china-response-space-militarization/.

“Netanyahu Says Israel Will Forge Regional Alliance to Rival ‘Radical Axes,’” Al Jazeera, February 22, 2026, https://www.aljazeera.com/news/2026/2/22/netanyahu-says-israel-will-forge-regional-alliance-to-rival-radical-axis.

ئەو بیروڕایانەی لەم بابەتەدا خراونەتەڕوو بیروبۆچونی نوسەرن و مەرج نیە کە بیروبۆچونی ئینستیتیوتی مێری بن.